Spaans? Dat spreekt vanzelf. Bespreking van een softwarepakket

Hans Le Roy

LE ROY, Hans, Vanzelfsprekend Spaans: bespreking van een softwarepakket, Nieuwland 3(1999)20-23.

TLC Domus is een Nederlandstalig bedrijf dat zich bezig houdt met het commercialiseren van meestal Amerikaanse educatieve software voor de Nederlandstalige markt. Opvallend in hun aanbod is de vertaling en aanpassing van software van Noordamerikaanse makelij. Ook dit product is duidelijk USA geïnspireerd. Het situeert zich in hele reeks, waartoe ook de Cursus Spaans in twee volumes behoort: 1. Beginner en 2. Middel gevorderd. Deze vertaling / aanpassing van de Noordamerikaanse reeks Talk to me. Opvallend bij deze reeks is de spraakherkenning die is ingebouwd in deze produkten. Deze bespreking was voor mij een ideale gelegenheid om die spraakherkenning eens aan een grondige test te onderwerpen, anders dan een demo aan een tafel waar een verkoper naast staat.

Het eerste wat opvalt, is dat de verpakking moeilijk opengaat. De klant die zijn geduld niet verliest en software voor zijn geld kiest, vindt er twee CD's, een handleiding over het functioneren van het programma, en een werkboek. Dat werkboek blijkt de teksten te bevatten, de woordenschat en de grammatica per hoofdstuk. Een uitstekend idee!

De CD start niet automatisch op. Zonde, want dat is technisch zeer makkelijk te realiseren en spaart een hoop moeite. De installatie verloopt daarentegen vlekkenloos. Men beschikt daarvoor over drie mogelijke opties, naargelang hoeveel schijfruimte men wil opofferen aan dit programma. Met de minimale installatie (opstarten van op CD) die ik gekozen heb, was er geen enkel probleem.

Bij het opstarten wordt (helaas telkens weer) een kaart van Mexico getoond, met de belangrijkste Mexicaanse steden, en een gesproken inleiding. Doorheen het hele werk komt alleen Mexico aan bod, een mooi en belangrijk Spaanstalig land, maar dat heeft niets te maken met de verpakking waar de volgende tekst op staat:

"Inclusief filmpjes van tien culturele excursies naar de belangrijkste Spaanse steden. Zo leert u Spaans terwijl u al in Spanje bent" Tenzij men bij het verpakken een vergissing begaan heeft.

Opvallend is verder dat alle metatalige communicatie (de opdrachten voor de oefeningen, de titels enz.) in het Nederlands werden ingesproken, iets waar wij Belgen het behoorlijk lastig mee kunnen hebben. Vermoedelijk zullen een aantal Vlamingen zich ook niet echt op hun gemak voelen bij het duidelijk Noordnederlands accent van de spreekster. Soms geeft dit aanleiding tot gekke dingen (het stukje "vocabulaire" zou bij ons zeker anders heten) en soms ook tot misverstanden (middag wordt vertaald als la tarde, terwijl we als Vlaming la tarde zeer zeker als namiddag zullen vertalen, omdat ook mediodía bestaat).

Het doelpubliek is duidelijk volwassenen (Noordamerikanen) die op reis gaan naar Mexico. Het reizen beheerst de thematische ordening van de dertig hoofdstukken, doorspekt met tien culturele filmen. De volgorde is een beetje gek, omdat men eerst in het hotel aankomt (3) maar pas in hoofdstuk 10 leert te begroeten en zich voor te stellen, dat men eerst in het hotel (4) of het restaurant (7) belandt, maar pas daarna de weg leert vragen (8) of leert groeten. Maar zo zal elke cursus wel zijn eigenaardigheden hebben. Vreemd ook dat twee van de culturele films over "Klederdracht en tradities" gaan. Als zouden Nederlanders met hun klompen gaan werken, en Fransen zich niet verplaatsen zonder hun fles wijn.

Het duurde eventjes voor ik doorhad hoe men van het ene stuk naar het andere ging. Binnen de hoofdstukken staan er pijlen in de titelbalk, maar om tussen de hoofdstukken te navigeren is het je even zoeken voor je navigatiebalk vindt die zich onder de titel verstopt.

Figuur 1. De (eerste) inhoudstafel.

De opbouw van een eenheid ziet er als volgt uit:

Intro: de lijst met doelstellingen
Vocabulaire, waarin eerste woorden met uitspraak en vertaling worden aangeboden, met uitpraakoefeningen
Vocabulaire-oefeningen, waarin de woorden worden ingeoefend
Cuento ("verhaal") waarin een tekst wordt aangereikt met de aangeboden woorden
Acción: een dialoogje
Luistervaardigheid: oefeningen die geacht worden de luistervaardigheid te trainen
Een reeks oefeningen
Woordenbrij
Spreekvaardigheid: oefeningen die geacht worden de spreekvaardigheid te trainen
Spel
Uit: herhaling van de doelstellingen

Figuur 2: Met uitspraak: reproductie - en herkenning

Er valt iets voor te zeggen dat het bij vocabulaire nuttig is éérst de woorden en dan pas de conversaties te benaderen, maar er zijn uiteraard ook argumenten tegen te vinden. En misschien valt de optie om eerst een continue tekst voor te stellen en dan pas een dialoog, maar communicativiteit is duidelijk iets anders. Maar ja, laat ons eens gaan kijken. Bij de vocabulaire van de eerste reeks zie ik basiswoordenschat staan, dus ga ik onmiddellijk naar de oefeningen. Aangename verrassing: deze oefeningen zijn uitsluitend mondeling, met spraakherkenning. Onaangename verrassing: er zijn zeer vreemde dingen aan de hand. We citeren er enkele:

Vreemde vragen met vreemde antwoorden, o.m. met voorzetsels terwijl het geweten is dat voorzetsels bijna uitsluitend door de woordgroepen worden bepaald. Of hoe zou u "over" of "voor" proberen te vertalen in de vreemde talen die u beheerst?
Een vreemde behandeling van varianten, synoniemen en valse vrienden. Er zijn geen alternatieve vormen voorzien: alleen muchas gracias wordt aangenomen terwijl gracias wordt afgekeurd, quiere wordt niet aangenomen en él quiere wel. En sommige dingen zijn voor discussie vatbaar (alsublieft als por favor in plaats van (op zijn minst ook) tenga) of gewoon fout: "het is" (er wordt está verwacht in plaats van hay) en hoeveel (alleen de meervoudsvorm wordt aanvaard).
Een vreemde interpretatie van wat correcte uitspraak is. Bijvoorbeeld "la cantidad" wordt niet als correct aangenomen als de eind- d niet wordt uitgesproken, terwijl dat uiteraard moet kunnen.
Vreemde feedback: bij een fout antwoord krijgt men "Correct" of "Dat is niet helemaal goed" te horen, wat men ook zegt. Dit is een constante over heel het programma.

Het eindresultaat van dit eerste contact is niet bemoedigend: ondergetekende behaalde slechts 17 op 48 voor deze test, die werd gedaan vóór het raadplegen van het materiaal. Ik had minstens 46 verwacht. Vermoedelijk zullen de onduidelijkheden, fouten en gebrek aan voorziene alternatieven wel meer mensen ontmoedigen. Een collega van Venezolaanse origine die een gelijkaardige test met de oorspronkelijke Engelstalige versie van het pakket (Talk to me) heeft gedaan, komt overigens uit op een 20 % score.

Na een Hollands welkom krijgt men in el cuento een descriptief tekstje te horen met woorden van daarstraks. Storend daarin zijn de Noordamerikaanse achtergrondstemmen. Misschien was het voor de auteurs van de oorspronkleijke versie te moeilijk om Spaanstaligen te vinden?

La acción is een dialoogje waarin de vocabulario wordt gebruikt.

Dan volgt het onderdeeltje Luistervaardigheid.

Figuur 3. Luistervaardigheid.

Maar in plaats van luistervaardigheid, krijgen we hier een oefening in herkenning van woorden en een schrijfoefening. Een zware ontgoocheling.

Het volgende onderdeel zijn een aantal grammaticale oefeningen. Die omvatten:

Vul de zin aan
Wat past waar, een rubriceringsoefening. Daarbij heb ik me vreselijk geërgerd aan de uitspraak dat de meeste zelfstandige naamwoorden op -a vrouwelijk zijn, uiteraard gevolgd door een onvolledige waslijst uitzonderingen.
Woordenbrij, waarbij men door elkaar gehaspelde zinnen moet herstellen.

De spreekvaardigheidsoefening is een contextoefening met ingebouwde frustatiedrempel. Bij de instructie "U bent aan het telefoneren en praten met een klant. Om erachter te komen of het mogelijk is dat u elkaar morgen ziet, zegt u: " wordt er alleen 'morgenvroeg' als correct aanvaard. Ook hier geldt dat er slechts één mogelijk antwoord is, zonder variaties. Positief is zeker wel dat men kan kiezen tussen een mondelinge of een schriftelijke instructie, met of zonder Nederlands.

Figuur 4. Spreekvaardigheid.

In de rubriek spelletjes zijn verschillende activiteiten ondergebracht, waarvan een aantal aantrekkelijk zijn: woordpoker, kruiswoordraadsel, wie van de drie, plaatjes plakken, stroomstoot (nogal kinderachtig), dia's draaien, wie wat waar. Helaas is alles in het Nederlands en zijn de achtergrondgeluiden Noordamerikaans Engels. Storend is ook dat de opdrachten niet altijd juist zijn, zoals bij voorbeeld "selecteer het antwoord" voor "selecteer de vraag"

Ook inbegrepen in de cursus zijn culturele films na elke reeks van drie dossiers, en een uitspraakgids die men apart kan opstarten via een ikoon in de lijst met programma's. Ik heb daarbij opgemerkt:

CH en LL worden als één letter (de zgn. traditionele sorteermethode die inderdaad het meest gebruikt wordt)
RR wordt als aparte letter gebruikt, wat niet frequent is maar in Spaanstalig Amerika wel meer gebeurt
een op zijn minst gekke transcriptie (ie grek voor wat i griega hoort te zijn, terwijl men toch het Spaanse lje gebruikt voor ll)
Er is duidelijk een probleem met lettertypes, want letters met accenten wordt weergegeven door verticale streep

En de grammatica? In de grammaticale oefeningen die in elk dossier vervat zijn, kan men ervoor kiezen om grammaticale instructies te laten zien. Er is geen globaal grammaticaal overzicht te krijgen. Het reeds geciteerde werkboek dat bij het pakket wordt geleverd, bevat de woorden per les, notities, de teksten met vertaling, de oefeningen van CD-ROM en de grammatica per les.

Ik heb opgemerkt bij de grammaticale eenheden:

dat er geen systematische vervoegingstabellen zijn
dat er vreemd wordt omgesprongen met benamingen van tijden.

Men probeert zoveel mogelijk Nederlandse termen te gebruiken: de tegenwoordige tijd, de toekomende tijd, de gebiedende wijs, de voltooid tegenwoordige tijd.... Voor de indefinido die niet bestaat in het Nederlands, gebruikt men een andere term spreekt men van de (sic) preteritum, een tijd die geacht wordt gebruikt te worden "voor gebeurtenissen die afgelopen zijn" (p. 188) alsof men sommige verleden tijden gebruikt voor handelingen die niet zijn afgelopen. Maar men gebruikt ook de term aanvoegende wijs die niets te maken heeft met wat er in het Nederlands bestaat. Anderzijds gebruikt men wel voorwaardelijke vorm terwijl de meeste grammatica een minder correcte term gebruiken.

Fouten zoals marcharse dat vertaald wordt als vertellen (p. 164) terwijl het wel degelijk vertrekken is.

Figuur 5. Grammatica.

Andere bevindingen over het programma wil ik graag opnemen in het volgende synthetische appreciatieschema:

Ik heb sterk geapprecieerd:

Een stevige installatie
Het programma werkt ook onder Windows 3.1.
Het bestaan van een werkboek
Redelijk wat variatie
De consistente opbouw

Ik heb ook geapprecieerd:

Het mondeling aanbieden van de oefeningen
Het bestaan van spraakherkenning, waarin men zelfs kan kiezen tussen de niveau's toerist en inheems.
De snelheid.

Ik heb de volgende aspecten helemaal niet op prijs gesteld:

De CD-ROM start niet automatisch op in Windows 95/98.
De lastige navigatie, en in het bijzonder het afbreken van het programma met de Escape-toets
De system tray is verborgen, waardoor de gebruiker geen onmiddellijke toegang meer heeft tot zijn geluidsinstellingen.
Het ontbreken van varianten uit de Spaanstalige wereld.
Het ontbreken van feedback.
Het ontbreken van een contrastieve benadering (pedir tegenover preguntar, aanwezigheid en afwezigheid van onderwerpsvoornaamwoorden, ...)
Het uitsluitend bestraffende karakter van de spraakherkenning
De fouten in vertaling
De wel zeer eigenaardige opvatting over wat de vier vaardigheden zijn

Ik heb ook niet geapprecieerd:

De gebruiker kan er niet voor kiezen om zijn score te laten bijhouden.
De afwezigheid van systematische grammatica.
De disparate grammatica-terminologie.
Het uitsluitend gebruik van het Noord-Nederlands.
De afwezigheid van een eenvoudige aanduiding hoe men Spaanse accenten kan zetten met een Belgisch of Nederlands klavier.
De nogal enge thematiek.
De niveau-aanduiding die zeer twijfelachtig is.
Het onderliggende racisme, en met name in het gebruik van de term inheems en het afbeelden van 'de Spaanstalige' als getaande
Er is geen enkele manier om activiteiten of oefeningen op een andere manier te selecteren dan via de naam en het nummer van de les waarin ze worden voorgesteld.

Enkele referenties

Het besproken pakket

Vanzelfsprekend Spaans. De complete interactieve talencursus, Amsterdam, TLC Domus. 2.990 BEF

Aanverwante pakketten

Cursus Spaans. Niveau 1. Beginner, Amsterdam, TLC Domus (Tell me more. Talencursus op maat). 1990 BEF, headset inbegrepen.

Cursus Spaans. Niveau 2. Middel gevorderd, Amsterdam, TLC Domus (Tell me more. Talencursus op maat). 1990 BEF, headset inbegrepen.

Enkele on-line documenten

Een schema voor de evaluatie van educatieve software

http://www.hlrnet.com/evalsed.htm

Een geactualiseerde lijst van commerciële educatieve software Spaans

http://www.hlrnet.com/tabla.htm

Nieuwe shareware voor Spaans

http://www.hlrnet.com/teacspan.htm

Nieuwe educatieve software

http://www.comcol.nl (Computercollectief)

http://www.hcw.be (Het Computerwinkeltje)